کارکردهای مسجد

هنگامی که به شهرهایمان می‌نگریم، در گوشه و کنار مساجدی را مشاهده می‌کنیم که در این روزها، ممکن است از برخی از آن‌ها صدای اذان شنیده شود، اما رونق چندانی ندارند. اگر به ۱۴۰۰ سال پیش بازگردیم، زمانی که این مساجد شکل گرفتند، شاهد پررونقی بی‌نظیر آن‌ها خواهیم بود.

به عنوان مثال، اگر از مسجدالنبی شروع کنیم، می‌بینیم که پیامبر (ص) در آنجا درس می‌دادند. عده‌ای در آن نماز می‌خواندند و حتی عده‌ای از فقیرترین افراد، شامل حدود ۷۰ نفر که واقعاً هیچ مأوایی نداشتند، در گوشه‌ای از مسجد زندگی می‌کردند. در همین مسجد بود که پیامبر (ص) سران قبیله‌ها را جمع می‌کردند و سفرا را به حضور می‌پذیرفتند. این مسجد محل حل مشکلات مردم بود؛ هنگامی که مشکلی پیش می‌آمد و نیاز به مشورت بود، مردم با ندای "الصلاةالجامعه" جمع می‌شدند و با هم مباحثه می‌کردند تا به نتیجه برسند.

مثال‌های متعددی از این رویدادها در تاریخ وجود دارد . کارکردهای گسترده مساجد در صدر اسلام مسائل قضاوت و اختلافات نیز در همین مسجد حل و فصل می‌شد. به عنوان نمونه، وقتی پیامبر (ص) قصد داشتند برای جنگ آماده شوند، مردم را در کجا جمع و توجیه می‌کردند؟ قطعاً در مسجد بود و در جای دیگری جمعشان نمی‌کردند. این وضعیت فقط مختص زمان پیامبر (ص) نبود؛ در زمان امیرالمؤمنین علیه السلام نیز، بیت‌المال از مردم در مساجد جمع‌آوری و در همان مکان توزیع می‌شد. امیرالمؤمنین (ع) در مساجد خطبه می‌خواندند، مسائل را تبیین می‌کردند و به مشکلات مردم رسیدگی می‌نمودند . وضعیت کنونی مساجد و علل کاهش رونق اما امروز وضعیت چگونه است؟ وقتی به سراغ مساجد می‌رویم، می‌بینیم که تعدادی از آن‌ها اصلاً باز نیستند. تعدادی دیگر فقط در ساعات نماز بازگشایی می‌شوند، که حتی برخی از آن‌ها برای هر سه وعده نماز هم باز نیستند. آن دسته از مساجدی که باز هستند نیز، بعضاً رونق چندانی ندارند؛ جوانان در آن‌ها حضور ندارند و شرایط، شرایط مطلوبی نیست.

به عنوان مثال، یکی از امامان جماعت اظهار داشت که سی سال پیش، مسجدشان ۲۰۰ مأموم داشت، اما اکنون این تعداد به سی نفر کاهش یافته است. ایشان افزودند که مأمومین فعلی همان افرادی هستند که سی سال پیش حضور داشتند و با گذشت زمان پیر شده‌اند، و نسل جدیدی به آن‌ها اضافه نشده است . دلیل اصلی این چالش آن است که مساجد بسیاری از کارکردهای خود را از دست داده‌اند آن کارکردهایی که پیش‌تر ذکر شد و بسیاری دیگر، اکنون اگر مردم به آن‌ها نیاز داشته باشند، دیگر به مسجد نمی‌آیند. مردم صرفاً برای نماز به مسجد می‌آیند. برای یادگیری قرآن نیز گاهی اوقات کلاس‌ها از مسجد خارج شده و در مؤسسات قرآنی برگزار می‌شوند. مراسم ختم نیز بعضاً به تالارها منتقل شده‌اند. حتی گاهی اوقات نماز نیز در نمازخانه‌های ادارات یا مکان‌های مختلف دیگر اقامه می‌شود. بنابراین، بسیاری از کارکردهایی که مسجد داشته، از آن گرفته شده است و به همین دلیل، مسجد رونق ندارد .

ضرورت تحول و احیای کارکردها آیا باید این وضعیت را پذیرفت؟ خیر، اصلاً این‌گونه نیست. این‌گونه نیست که به دلیل شرایط امروز جامعه، بپذیریم که وضعیت مساجد همین است و کاری نمی‌توان کرد. حضرت امام خمینی (ره) در ابتدای انقلاب می‌فرمودند که مسجد سنگر است و محراب یعنی محل جنگ، و همین محراب‌ها بوده‌اند که اسلام را پیروز کرده‌اند. ایشان تأکید داشتند که تبلیغات باید از مساجد شکل بگیرد و مساجد باید مرکز تبلیغات باشند. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز می‌فرمایند که مسجد مرکز کارهای مهم و سنگر مقاومت است. پس با توجه به این تعاریف، این‌گونه نیست که ما فقط خاطره‌ای خوش از زمان پیامبر (ص) داشته باشیم و برخی از مساجد همان وضعیت را حفظ کنند. بلکه مساجد باید متحول شوند. یکی از مهم‌ترین عواملی که باعث تحول مساجد می‌شود، احیای کارکردهای فراموش شده مسجد است. ما باید تلاش کنیم تا دوباره مسجد را مرجع این کارکردها در محله‌های خودمان کنیم، از کارکردهای علمی گرفته تا کارکردهای حل اختلاف و انواع دیگر کارکردها . امکان احیای کارکردها: نباید فکر کنیم که این یک چیز دست‌نیافتنی است.

ما همین الآن مساجدی داریم که بسیاری از این کارکردها را فعال کرده‌اند. یعنی کلاس‌های آموزشی دارند، کارهای تفریحی دارند، کارهای عبادی دارند، کارهای اقتصادی دارند، کارهای حل اختلاف دارند و کارهای متعددی را انجام می‌دهند. بسیاری از کارکردها در این مساجد فعال است و به شدت شلوغ و پررونق هستند . بنابراین، این امر کاملاً شدنی است. وقتی که در زمان کنونی، حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد از مساجد توانسته‌اند بسیاری از کارکردهای خود را فعال کنند، پس فعال کردن آن‌ها ممکن است. در جلسات بعدی تلاش خواهیم کرد که قدم به قدم به این سمت برویم که ببینیم چگونه می‌توان کارکردهای مساجد را فعال کرد و اصلاً مساجد چه کارکردهایی دارند که ما باید بتوانیم آن‌ها را فعال کنیم .