احکام و اخلاق انتخابات

تمام کارها، تلاش‌ها و رفتارهای ما برای رسیدن به یک زندگی مطلوب و دستیابی به سعادت است. این پرسشی است که همه‌ی انسان‌ها به نحوی با آن مواجه هستند؛ یا صریحاً آن را مطرح می‌کنند، یا به طور ارتکازی در درون خود آن را دارند:
زندگی خوب کدام است؟ سعادت چیست؟ چه کسی سعادتمند است؟

قرآن کریم در سوره‌ی نحل، رسیدن به زندگی مطلوب را که از آن تعبیر به «حیات طیبه» می‌کند، در گرو دو عامل می‌داند:
۱. ایمان
۲. عمل صالح

بنابراین اگر فعالیت‌ها و رفتارهای ما مبتنی بر اعتقادات صحیح باشد و اعمالمان نیز اعمال صالحی باشد، قطعاً به نتیجه‌ای مطلوب خواهیم رسید.
موضوع انتخابات هم از این قاعده مستثنی نیست؛ اگر انتخاب صحیحی داشته باشیم، ان‌شاءالله نتیجه‌ی خوبی نیز حاصل خواهد شد.

اکنون این پرسش مطرح می‌شود: آیا احکام اسلامی برای انتخابات نیز معیارها، ملاک‌ها، احکام و دستورالعمل‌هایی دارد یا خیر؟
اگر ما فقه و احکام دینی را «برنامه‌ی جامع رفتار انسان» بدانیم ـ برنامه‌ای که برای تمام اعمال و رفتارهای انسان در طول زندگی قوانین روشنی دارد ـ پس قطعاً برای انتخابات نیز دستوراتی خواهد داشت.

ضرورت آشنایی با ارکان انتخابات

برای شناخت احکام و اخلاق انتخاباتی، ابتدا باید ارکان اصلی انتخابات را بشناسیم.
در هر انتخابات سه دسته‌ی اصلی مکلف به رعایت احکام و اخلاق هستند:
۱. کسانی که انتخاب می‌شوند (کاندیداها)
۲. رأی‌دهندگان
۳. برگزارکنندگان و مسئولان اجرایی انتخابات

فقه اسلامی در همه‌ی حوزه‌ها از طهارت تا دیات، احکامی وضع کرده که مستقیماً یا باواسطه به اعمال انسان مربوط می‌شود. انتخابات هم یکی از همین رفتارهاست و قطعاً احکام و ضوابط شرعی دارد.

در بحث پیش رو، ابتدا به احکام و وظایف مربوط به افراد انتخاب‌شونده (کاندیداها)، سپس به وظایف رأی‌دهندگان، و در نهایت به وظایف برگزارکنندگان انتخابات خواهیم پرداخت.

وظایف و شرایط انتخاب‌شونده‌ها (کاندیداها)

افرادی که قصد کاندیداتوری در انتخابات دارند، باید به دو دسته شرایط توجه داشته باشند:

۱. شرایط قانونی:
این شرایط در قانون اساسی جمهوری اسلامی و قوانین عادی مانند قانون انتخابات آمده است. رعایت این قوانین لازم و شرعی است، زیرا مصوبات مجلس باید به تأیید شورای نگهبان برسد تا مطابقت آن با شرع احراز شود.

۲. وظایف و اخلاقیات شرعی:
فراتر از قانون، کاندیداها باید التزام به اخلاق اسلامی داشته باشند. مثلاً:

• وعده‌ی دروغ دادن برای جذب رأی، شرعاً حرام است.

• فریب مردم، تخریب رقیبان به ناحق، سوءاستفاده از احساسات مذهبی یا ملی مردم همگی از نظر شرعی ممنوع است.

هرچند این موارد ممکن است به‌صراحت در قانون نیامده باشد، اما احکام اسلامی آن‌ها را تعیین کرده و همه‌ی کاندیداها مکلف به رعایت آن‌ها هستند.

ان‌شاءالله در ادامه‌ی این مباحث، به تفصیل به وظایف رأی‌دهندگان و مسئولان برگزارکننده‌ی انتخابات  و سایر احکام آن نیز خواهیم پرداخت.